आज २ चैत (२ अप्रिल २०२६), विश्व अटिजम सचेतना दिवस। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आह्वानमा सन् २००८ देखि मनाइँदै आएको यो दिवसले अटिजम भएका व्यक्तिहरूको गरिमा, अधिकार र समाजमा समान सहभागितालाई जोड दिन्छ।
यो वर्षको थिम छ “Autism and Humanity – Every Life Has Value” अर्थात् “अटिजम र मानवता — हरेक जीवनको मूल्य छ”। राष्ट्रसङ्घका महासचिव एन्टोनियो गुटरेसले आज जारी गरेको सन्देशमा भनेका छन्, “अटिजम भएका व्यक्तिहरूले पनि अरू जस्तै आफ्नो जीवन आफैं बनाउन सक्नुपर्छ र हाम्रो साझा भविष्य निर्माणमा योगदान दिन सक्नुपर्छ। समान शिक्षा, निष्पक्ष रोजगारी र पहुँचयोग्य स्वास्थ्य प्रणालीले उनीहरूलाई अवसर दिन्छ। विविधतालाई अँगाल्ने समाज नै बलियो हुन्छ।”
अटिजम रोग हो कि अवस्था?
धेरै अभिभावकहरू अझै भन्छन् “मेरो बच्चालाई अटिजमको रोग लाग्यो।” तर चिकित्सकीय रूपमा अटिजम रोग होइन, यो मस्तिष्क विकाससँग सम्बन्धित न्यूरोडेभलपमेन्टल अवस्था हो। यसलाई अटिजम स्पेक्ट्रम डिसअर्डर (ASD) भनिन्छ।
“स्पेक्ट्रम” शब्दले नै यसको विविधतालाई देखाउँछ। कसैलाई हल्का प्रभाव पर्छ, कसैलाई गहिरो। केही अटिजम भएका व्यक्तिहरू अत्यन्त प्रतिभाशाली हुन्छन् गणित, संगीत, चित्रकला वा कम्प्युटरमा असाधारण क्षमता देखाउँछन्। अर्कोतिर केहीलाई बोल्न, आँखा सम्पर्क गर्न वा सामाजिक अन्तरक्रिया गर्न कठिनाइ हुन्छ।
मुख्य विशेषताहरू:
सामाजिक सञ्चार र अन्तरक्रियामा कठिनाइ (आँखा जुधाउन गाह्रो, भावना बुझ्न मुस्किल)
दोहोरिने व्यवहार वा सीमित रुचि (एउटै कुरा बारम्बार गर्नु, परिवर्तन मन नपर्नु)
संवेदनशीलता फरक (केही आवाज वा प्रकाशप्रति अत्यधिक संवेदनशील, केहीलाई कम)
यो जन्मजात मस्तिष्कको संरचना र विकासको फरक हो। यो संक्रामक रोग होइन, कुनै भाइरस वा ब्याक्टेरियाले लाग्ने होइन। यसलाई “रोग” भनेर हेर्नु गलत छ किनकि यसको “उपचार” होइन, समर्थन र समझ चाहिन्छ।
नेपालमा अटिजमको वास्तविकता
नेपालमा अटिजमबारे जागरण बढ्दै गए पनि अझै धेरै ठाउँमा अज्ञानता छ। अभिभावकहरू लाज मान्छन्, बच्चालाई “बिग्रेको” ठान्छन् वा जडिबुटी/धामीझाँक्रीमा लग्छन्। तर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र विशेषज्ञहरूले स्पष्ट पारिसकेका छन् — अटिजमलाई स्वीकार गर्नु, समर्थन गर्नु र समावेशी बनाउनु नै समाधान हो।
काठमाडौं, ललितपुरमा AutismCare Nepal Society जस्ता संस्थाहरूले अभिभावक प्रशिक्षण, थेरापी र जागरण कार्यक्रम गरिरहेका छन्। आज उनीहरूले “Light It Up Blue” कार्यक्रम गर्दैछन् — नीला बत्ती बालेर अटिजमप्रति सचेतना फैलाउने।
अटिजम भएका व्यक्तिले के दिन सक्छन्?
अटिजम स्पेक्ट्रममा रहेका धेरै व्यक्तिहरूले समाजलाई नयाँ दृष्टिकोण दिन्छन्। उनीहरूको फोकस, इमान्दारिता र अनौठो सोचले नयाँ आविष्कार र रचनात्मकता जन्माउँछ। इतिहासमा अल्बर्ट आइन्स्टाइन, आइज्याक न्यूटन जस्ता प्रतिभाहरूलाई पनि रेट्रोस्पेक्टिभ रूपमा अटिजम स्पेक्ट्रमसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।समाजले उनीहरूलाई “असक्षम” ठान्नुको साटो न्यूरोडाइभर्सिटी (मस्तिष्कको विविधता) लाई सम्मान गर्नुपर्छ। स्कूलमा समावेशी शिक्षा, कार्यस्थलमा समझदारीपूर्ण वातावरण र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच दिन सके उनीहरूले पनि पूर्ण रूपमा योगदान दिन सक्छन्।
अटिजम भएका व्यक्तिलाई “रोगी” होइन, फरक तर समान मूल्य भएको मानव ठानौं। उनीहरूको बलियो पक्षलाई प्रोत्साहन दिऔं, कमजोर पक्षमा सहयोग गरौं। अभिभावक, शिक्षक, छिमेकी र नीति निर्माताले बुझ्नुपर्छ हरेक जीवनको मूल्य छ।
आजको दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ: समावेशी समाज नै साँच्चै सभ्य र बलियो समाज हो। अटिजम भएका व्यक्तिहरूलाई हाम्रो बीचमा राखेर मात्र हामीले “हरेक जीवनको मूल्य” लाई साँच्चै सम्मान गर्न सक्छौं।
नीला बत्ती बालौं, समझ फैलाऔं र भनौं “तिमी फरक छौ, तर तिमी मूल्यवान छौ।”
