धनगढीको चर्को घाममा एउटा युवती रोइरहेकी थिइन्। उनको नाम रीता। कैलालीको एउटा गाउँबाट धनगढी आएकी रीताले आमालाई सेती प्रादेशिक अस्पतालमा भर्ना गराउनुपरेको थियो। मुटुको समस्या। डाक्टरले भने, “काठमाडौं लैजानुहोस्, यहाँ सुविधा छैन।” रीताको परिवारसँग पैसा थिएन। आमालाई काठमाडौं पुर्याउन गाउँलेहरूले चन्दा उठाए। तर यात्राको क्रममा आमाको अवस्था झन् बिग्रियो। यो घटना दुई वर्षअघिको हो। रीता अझै भन्छिन्, “यदि गेटामा मेडिकल विश्वविद्यालय चलेको भए मेरी आमालाई यति टाढा जानु पर्दैनथ्यो।”
यो एउटा व्यक्तिगत पीडा होइन, सुदूरपश्चिमका लाखौं जनताको कथा हो।
२०८० माघ २९ गते मन्त्रिपरिषद्ले कैलालीको गेटामा शहीद दशरथ चन्द राष्ट्रिय स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने निर्णय गरेको थियो। ५१ हेक्टरमा ४२ वटा अत्याधुनिक भवन ठडिए। नेपाल सरकारले ६ अर्बभन्दा बढी रुपैयाँ खर्च गरिसकेको छ। भवनहरू भव्य छन् ल्याब, लेक्चर हल, छात्रावास, अस्पताल ब्लक सबै तयार। तर दुई वर्षसम्म यो विश्वविद्यालयले न विद्यार्थी पायो, न बिरामीले उपचार। किन?
कारण स्पष्ट थियो: राजनीतिक अस्थिरता, बजेट अभाव र कानुनी जटिलता। शहीद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय विधेयक राष्ट्रिय सभाबाट पारित भइसकेको थियो, तर प्रतिनिधिसभा शिक्षा समितिमा दुई वर्षदेखि थन्किएको थियो। चिकित्सा शिक्षा आयोगको मापदण्डअनुसार ‘सेल्फ अप्रोजल’ गर्नुपर्ने, ३०० शय्याको अस्पताल पूर्ण रूपमा तयार पार्नुपर्ने, स्थायी उपकरण र चिकित्सकहरूको व्यवस्था गर्नुपर्ने यी पूर्वशर्तहरू पूरा नहुँदा ६ अर्बको संरचना खिया लाग्ने अवस्थामा पुग्यो। सुदूरपश्चिमका जनताले पटक-पटक आन्दोलन गरे, घेराउ गरे, तर काठमाडौंको सत्ता केन्द्रले सुनेन।
तर अब परिदृश्य फेरिएको छ।
२०८२ को प्रतिनिधिसभा चुनावमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले सुदूरपश्चिमका १६ मध्ये १० क्षेत्र जित्यो। पार्टीका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र (बालेन) शाह प्रधानमन्त्री बने। गेटा अब फेरि चर्चाको शीर्षक बनेको छ। कैलाली क्षेत्र नम्बर ५ का सांसद डा. आनन्द चन्द र क्षेत्र नम्बर २ का सांसद केपी खनालले “सुदूर अब दूर नाई” भन्दै गेटालाई प्राथमिकतामा राखेका छन्। उनीहरूले प्रधानमन्त्री बालेन शाह र अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेसँग निरन्तर छलफल गरेका छन्।
के छ त अबको योजना?
पहिले कानुनी आधार। विधेयक अब प्रतिनिधिसभाबाट पारित हुने क्रममा छ। सांसद चन्दका अनुसार समितिले छिट्टै पास गराएर पूर्ण सदनमा लैजाने तयारी छ। कानुनी रूपमा विश्वविद्यालय सञ्चालन हुनेबित्तिकै ३०० शय्याको अस्पताल पूर्ण क्षमतामा चल्ने। सेती प्रादेशिक, महाकाली र टीकापुर अस्पतालसँग समन्वय गरेर तत्काल सेवा सुरु गर्ने रणनीति बनिसकेको छ। प्रदेश सरकारले यसमा स्वीकृति दिइसकेको छ।
शैक्षिक कार्यक्रम:
सुरुमा ५० जना विद्यार्थीलाई एमबीबीएस पढाउने। प्रतिविद्यार्थी ४५ लाख रुपैयाँको दरले ७५ प्रतिशत स्रोत अर्थ मन्त्रालयबाट सुनिश्चित गर्न बजेट माग भइसकेको छ। थप २ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ अस्पताल उपकरण र पूर्वाधार पूर्ण गर्न आवश्यक छ। बालेन सरकारको १०० बुँदे कार्ययोजनामा स्वास्थ्य क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिइएको छ १० प्रतिशत शय्या निःशुल्क, डिजिटल स्वास्थ्य प्रणाली, सुलभ औषधि यी सबै गेटासँग जोडिन सक्छन्।
यो विश्वविद्यालय सञ्चालन भएपछि सुदूरपश्चिमका जनतामा कस्तो प्रभाव पर्छ?
चिकित्सा शिक्षाको क्रान्ति: सुदूरपश्चिममा अहिलेसम्म एउटा पनि मेडिकल कलेज छैन। विद्यार्थीहरू काठमाडौं, भारत वा विदेश जान बाध्य छन्। गेटाले स्थानीय ५० देखि सयौं विद्यार्थीलाई एमबीबीएस, नर्सिङ, पब्लिक हेल्थ पढाउने छ। ब्रेन ड्रेन रोकिन्छ।
स्वास्थ्य सेवाको पहुँच: ३०० शय्याको अत्याधुनिक अस्पतालले जटिल उपचार स्थानीय रूपमै दिन्छ। मुटु, क्यान्सर, प्रसूति जस्ता सेवा नजिकै। मातृ मृत्युदर र बाल मृत्युदर घट्छ। गरिबीको रेखामुनिका लागि निःशुल्क सेवा।
आर्थिक उन्नति: सयौं डाक्टर, नर्स, प्राविधिक, प्रशासनिक कर्मचारीको रोजगारी। स्थानीय व्यापार फस्टाउँछ। पर्यटन पनि बढ्छ स्वास्थ्य पर्यटनको सम्भावना।
सम्मान र गौरव: सुदूरपश्चिमले देशकै पहिलो स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय पाउँछ। शहीद दशरथ चन्दको नाममा स्थापित यो संस्थाले क्षेत्रको गरिबी र पिछडिएपनलाई चुनौती दिन्छ।
बालेन सरकारको विशेषता नै यो हो -उनीहरूले सानो-सानो कुरालाई पनि प्राथमिकता दिन्छन्। काठमाडौंको फोहोर सफारजस्तै, अब गेटाको खिया लागेको सपनालाई पनि उनीहरूले तुरुन्त एक्सनमा ल्याउने विश्वास छ। सांसद चन्द भन्छन्, “यो केवल अस्पताल होइन, प्राज्ञिक संस्था हो। हामी यसलाई पूर्णता दिन्छौं।”
रीता अहिले गेटा क्षेत्रमा स्वयंसेवी रूपमा काम गरिरहेकी छिन्। उनी भन्छिन्, “मेरी आमाको पीडा कसैले नदेखोस्। बालेन सरकारले गेटालाई चलाएर हामीलाई न्याय दियो भने सुदूरपश्चिम साँच्चै ‘दूर’ रहँदैन।”
६ अर्बको लगानी खेर नजाओस्। भव्य भवनहरू अब विद्यार्थीको हाँसो र बिरामीको राहतले भरिऊन्। बालेन सरकारको पालामा गेटा मेडिकल विश्वविद्यालय पूर्णता पाउने सम्भावना बलियो छ। यो केवल एउटा विश्वविद्यालय होइन यो सुदूरपश्चिमको स्वास्थ्य क्रान्तिको सुरुवात हो।
सुदूर अब दूर नाई। गेटा अब सपना होइन, यथार्थ बन्न लागेको छ।
