आज सिँचाइ दिवस तथा जलस्रोत तथा सिँचाइ विभागको स्थापना दिवस विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ । नारा छ : ‘जलस्रोतको व्यवस्थित उपयोग, समृद्ध देश निर्माणमा सहयोग’ । यो दिवस मनाउने क्रममा विगतको इतिहास सम्झिँदै भविष्यको चुनौती र प्रगतिलाई पनि जोड दिइएको छ ।
नेपालमा सिँचाइको संस्थागत सुरुवात २००९ सालमा नहर विभागको स्थापनाबाट भएको थियो । त्यसपछि विभिन्न नाम र संरचनामार्फत विकास हुँदै २०४४ सालमा सिँचाइ विभाग बनेको थियो । २०७२ को संविधानपछि २०७५ मा जलस्रोत तथा सिँचाइ विभागको रूपमा पुनर्संरचना भयो । यो यात्रा नेपालको कृषि आधुनिकीकरणको पनि यात्रा हो ।
चन्द्र नहर : शताब्दी पुरानो विरासत
नेपालको इतिहासमा पहिलो आधुनिक सिँचाइ प्रणालीको रूपमा चन्द्र नहरलाई लिइन्छ । १९७९ सालमा निर्माण सुरु भएर १९८५ सालमा सम्पन्न यो नहर राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशम्शेर जबराको पहलमा बनेको थियो । शाही सेनाका महासेनानी डिल्लीजङ्ग थापाले प्राविधिक नेतृत्व गरेका थिए । उदयपुरको त्रियुगा नदीबाट पानी निकालेर सप्तरीका १० हजार ५०० हेक्टर जमिनमा सिँचाइ पुर्याउने यो नहरबाट ३५ हजार घरपरिवार लाभान्वित छन् ।
हालै जापान अन्तरराष्ट्रिय सहयोग नियोग (जाइका) को सहयोगमा नहरका ३२ प्रमुख संरचनाहरूको पुनर्निर्माण र सुदृढीकरण सम्पन्न भएको छ । शताब्दी पार गरेको यो नहर अझै पनि नेपाली सिँचाइ प्रणालीको प्रतीक बनेर उभिएको छ ।
वर्तमान स्थिति : प्रगति छ, चुनौती ठूलो
जलस्रोत तथा सिँचाइ विभागका महानिर्देशक इन्जिनियर मित्र बरालका अनुसार कुल सिँचाइयोग्य क्षेत्र करिब २५ लाख ३६ हजार हेक्टर छ । त्यसमध्ये हाल १५ लाख ८७ हजार ९१० हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भइसकेको छ । कृषियोग्य जमिनको कुल क्षेत्रफल ३५ लाख ५७ हजार ७०० हेक्टर रहेको छ ।
नेपालको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषिमा आधारित छ । करिब ६२ प्रतिशत जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा संलग्न छ । दिगो र भरपर्दो सिँचाइबिना कृषि उत्पादन वृद्धि, खाद्य सुरक्षा र आर्थिक समृद्धि सम्भव छैन । विभागले सतह, भूमिगत, जलाशय र लिफ्ट सिँचाइमार्फत सेवा विस्तार गरिरहेको छ ।
अझै करिब १० लाख हेक्टर जमिनमा सिँचाइ पुर्याउन बाँकी छ । यो चुनौतीलाई विभागले उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ ।
राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूले लिएको गति
विभागअन्तर्गतका छवटा राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूले पछिल्लो समय उल्लेखनीय प्रगति गरेका छन् :
सिक्टा सिँचाइ आयोजना (बाँके) : २२ हजार ५०० हेक्टरमा सिँचाइ विस्तार (कुल लक्ष्य ४२ हजार ७६६ हेक्टर)
बबई सिँचाइ आयोजना (बर्दिया) : २७ हजार ३३० हेक्टरमा सिँचाइ विस्तार (कुल लक्ष्य ३६ हजार हेक्टर)
रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजना (कैलाली) : १४ हजार ३०० हेक्टरमा सिँचाइ विस्तार (कुल लक्ष्य ३८ हजार ३०० हेक्टर)
महाकाली सिँचाइ आयोजना (कञ्चनपुर) को तेस्रो चरणले पनि गति लिएको छ । सुनकोशी मरिन डाइभर्सन र भेरी बबई डाइभर्सन बहुउद्देशीय आयोजनाहरू अब थप तीव्र रूपमा अगाडि बढ्ने विभागको भनाइ छ । यी आयोजनाहरू समयमै सम्पन्न भएमा तराईका ठूलो क्षेत्रमा वर्षभरि सिँचाइ र बहुउद्देशीय लाभ (विद्युत्, पर्यटन, जल संरक्षण) मिल्नेछ ।
तराई–मधेस भूमिगत जल सिँचाइ कार्यक्रम
विभागले तराई तथा भित्री मधेसका करिब तीन लाख १८ हजार हेक्टर जमिनमा भूमिगत सिँचाइ विस्तार गरिरहेको छ । १९ जिल्ला (मधेस प्रदेश) र केही पहाडी जिल्लामा यो कार्यक्रम सञ्चालनमा छ । यसले कृषि उत्पादन बढाउने, खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र भोकमरी घटाउने लक्ष्य राखेको छ ।
गत वर्ष मधेस प्रदेशमा सुक्खा भएका बेला विभागले द्रुत गतिमा भूमिगत जल सिँचाइ सञ्चालन गरेर धानबाली जोगाएको थियो । सरकारले सुक्खा विपद् क्षेत्र घोषणा गरेपछि विभागले तत्काल कार्ययोजना बनाएर काम गरेको थियो ।
जलस्रोत संरक्षण र नदी नियन्त्रण
विभागले एकीकृत नदी बेसिन सिँचाइ तथा जलस्रोत व्यवस्थापन कार्यक्रमअन्तर्गत २५ हजार हेक्टरमा सिँचाइ विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यसबाहेक :
तटबन्ध निर्माण : १ हजार ४७७ किलोमिटर
जग्गा उकास : १३ हजार ६७१ हेक्टर
चेक ड्याम : ६३५ वटा
यी कार्यले बाढी तथा जल उत्पन्न प्रकोपबाट बचाव गर्दै जलस्रोतको संरक्षणमा योगदान पुर्याइरहेका छन् ।
सन्देश र भविष्य
सिँचाइ दिवसले मात्र सम्झना होइन, कर्मको पनि सम्झना गराउँछ । नेपाल जस्तो जलस्रोतले धनी तर कृषिमा अझै परनिर्भर देशमा पानीको हरेक थोपा मूल्यवान् छ । राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूको प्रगति, भूमिगत सिँचाइको विस्तार र जल संरक्षणका प्रयासले आशा जगाएका छन् । तर अझै १० लाख हेक्टर बाँकी छ ।
विभागका महानिर्देशक मित्र बरालले भनेका छन् “दिगो, भरपर्दो र प्रभावकारी सिँचाइ प्रणालीबिना कृषि आधुनिकीकरण र खाद्य सुरक्षा सम्भव छैन ।” यो दिवसले सरकार, विभाग, स्थानीय तह र किसान सबैलाई एकजुट भएर काम गर्न प्रेरित गरोस् ।
जलस्रोतको व्यवस्थित उपयोगले मात्र समृद्ध नेपाल निर्माण सम्भव छ । पानी बगिरहोस्, खेती हराभरा होस्, र देशको अर्थतन्त्र मजबुत बन्दै जाओस् ।
