भृकुटीमण्डपको मैदान आज बिहीबारदेखि हरियालीले भरिएको छ । फूलका गमला, फलफूलका बिरुवा, औषधीय जडीबुटी र सजावटी बोटबिरुवाको रङ्गीन प्रदर्शनीले यहाँको वातावरण नै बदलिएको छ । नेपाल नर्सरी व्यवसायी संघको आयोजनामा तेस्रो ‘नेसनल हर्टिकल्चर एक्स्पो २०८२’ सुरु भएको छ ।
१९ देखि २३ चैतसम्म चल्ने यो एक्स्पोमा देशभरिका ६५ भन्दा बढी स्टल छन् । ७ सयभन्दा बढी प्रजातिका बोटबिरुवा प्रदर्शन र बिक्रीमा राखिएका छन् । मलखाद, विषादी, बिउबिजन, गमला, औजार र आधुनिक प्रविधिका सामग्री पनि यहाँ उपलब्ध छन् । आयोजकका अनुसार यस पटक करिब ५१ हजार जनाले एक्स्पो अवलोकन गर्ने र १ करोड ५० लाखभन्दा बढीको कारोबार हुने अनुमान छ ।
यो एक्स्पो मात्र होइन, यो नेपालको नर्सरी व्यवसायको वर्तमान चित्र हो । जुन व्यवसायले अहिले युवाहरूलाई विदेश पलायनको साटो स्वदेशमै राम्रो आम्दानी र सम्मानजनक जीवन दिन थालेको छ ।
११ अर्ब ८३ करोडको लगानी, वार्षिक ६ अर्ब ४३ करोडको कारोबार
नेपाल नर्सरी व्यवसायी संघका अनुसार हाल देशभर नर्सरी क्षेत्रमा ११ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी छ । वार्षिक कारोबार ६ अर्ब ४३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । पछिल्लो २० वर्षमा यो क्षेत्र ६ देखि ९ प्रतिशतको दरले बढ्दै गएको छ । फूलखेती र सजावटी बिरुवा उत्पादनमा मात्र ४४ जिल्ला सक्रिय छन् । करिब ४४ हजार जनशक्ति प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा यो व्यवसायमा संलग्न छन् । फूलखेतीको वार्षिक कारोबार मात्र २३० करोड रुपैयाँ छ, तर समग्र नर्सरी (फूल, फलफूल, जडीबुटी, एग्रोफरेस्ट्री) ले ठूलो आर्थिक योगदान दिइरहेको छ ।
एक्स्पोमा स्टल राखेका व्यवसायीहरू भन्छन्, “अब यो व्यवसाय सानो–सानो गमलाको व्यापार मात्र होइन, ठूलो उद्योग बनेको छ ।”
दैनिक २० हजारदेखि वार्षिक ४० लाखसम्म आम्दानी : युवा करोडपति बन्दै
नर्सरी व्यवसायबाट राम्रो आम्दानीको उदाहरण धेरै छन् । काठमाडौंको मध्य बानेश्वरकी उषा थापाले तीन वर्षअघि २० लाख लगानीमा फलफूलको नर्सरी सुरु गरिन् । अहिले उनी दैनिक २० हजार रुपैयाँसम्म कमाइरहेकी छन् । उनको परिवारले घरखर्च, भाडा र छोराको पढाइ सबै यो व्यवसायबाटै चलाएको छ ।
झापाको बोराडाँडीका सुरेश विश्वकर्मा विदेश जानुको साटो नर्सरीमा लागे । विराटनगर, इटहरी र कञ्चनपुरबाट बिरुवा ल्याएर उनले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गरे । अहिले उनको नर्सरीले वार्षिक लाखौंको कारोबार गर्छ ।
धरानका एक युवा व्यवसायीले कोभिडपछि फूलका बिरुवालाई नर्सरीमा रूप दिए । अहिले उनको नर्सरीमा सय रुपैयाँदेखि ७० हजार रुपैयाँसम्मका फूल बिक्री हुन्छन् । वार्षिक तीन करोड रुपैयाँको फूल बिक्री हुने गरेको उनी बताउँछन् ।
ललितपुरका एक अधिकारीले दुई लाख ५० हजार लगानीबाट सुरु गरेको नर्सरी अहिले एक करोडभन्दा बढीको भएको छ । यसबाट वार्षिक ३५ देखि ४० लाख रुपैयाँ आम्दानी हुन्छ । गोरखापत्रमा प्रकाशित एक रिपोर्टमा ‘नर्सरी म्यान’ नारायण श्रेष्ठ जस्ता व्यवसायीले फलफूल ग्राफ्टिङबाट करोडपति बनेको उल्लेख छ ।
किन आकर्षित छन् युवाहरू ?
पहिले नर्सरी व्यवसायलाई ‘बुढाहरूको काम’ ठानिन्थ्यो । तर पछिल्ला वर्षहरूमा २०–३५ वर्षका युवाहरूको ठूलो संख्या यसमा प्रवेश गरेको छ । कारणहरू स्पष्ट छन् :
१. कम लगानी, छिटो प्रतिफल : २–५ लाखमा सानो नर्सरी सुरु गर्न सकिन्छ । १–२ वर्षमै लगानी फिर्ता आउँछ । फूलखेतीमा तिहार, दशैं जस्ता चाडपर्वमा माग अत्यधिक हुन्छ ।
२. स्वरोजगारी र विदेश नजाने विकल्प : धेरै युवा भन्छन्, “विदेश गएर २–३ लाख तलब कमाउनुभन्दा आफ्नै नर्सरीबाट मासिक १–२ लाख कमाउन सकिन्छ र घरमा नै बस्न पाइन्छ ।”
३. पर्यावरणीय चेतना र माग वृद्धि : शहरीकरणसँगै घरघरमा बगैंचा, छतमा हरियाली र कार्यालय सजावटको ट्रेन्ड बढेको छ । कोभिडपछि मानिसहरूले स्वास्थ्य र पर्यावरणप्रति सचेत भए । अर्गानिक बिरुवा, सजावटी प्लान्ट र जडीबुटीको माग बढेको छ ।
४. सरकारी प्रोत्साहन र एक्स्पोको भूमिका : नर्सरी एक्स्पो जस्ता कार्यक्रमले बजार विस्तार, नयाँ प्रविधि र नेटवर्किङको अवसर दिन्छन् । युवाहरूले यहाँ नयाँ प्रजाति देख्छन्, खरिदकर्तासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्छन् र पुरस्कार जितेर ब्रान्डिङ पनि गर्छन् ।
५. आत्मसन्तुष्टि : फूल फुलाउँदा, बिरुवा हुर्काउँदा लाग्ने खुशी पैसाले मात्र हुँदैन । धेरै युवा कृषक भन्छन्, “यो व्यवसायले पैसा मात्र होइन, शान्ति र सम्मान पनि दिन्छ ।”
चुनौती र भविष्य
अवसरसँगै चुनौती पनि छन् । प्राविधिक ज्ञानको अभाव, मौसम परिवर्तन, बजार पहुँच र गुणस्तरीय बिउबिजनको समस्या अझै कायम छन् । तर एक्स्पो जस्ता प्लेटफर्मले यी समस्यालाई सम्बोधन गर्दै व्यवसायीलाई जोडिरहेका छन् । संघका अनुसार यो क्षेत्रलाई थप व्यावसायिक बनाउन प्रशिक्षण, ऋण सुविधा र निर्यात प्रोत्साहन आवश्यक छ ।
एक्स्पोले दिँदैछ नयाँ उडान
यो तेस्रो एक्स्पोमा युवा व्यवसायीहरूको सहभागिता उल्लेखनीय छ । उनीहरू नयाँ प्रजातिका बिरुवा, आधुनिक ग्रीनहाउस प्रविधि र अर्गानिक उत्पादन प्रदर्शन गर्दै छन् । एक्स्पो समन्वयक रविन कुमार गौतम भन्छन्, “यो प्रदर्शनीले नर्सरी व्यवसायलाई राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन र युवालाई प्रेरित गर्नेछ ।”
भृकुटीमण्डपमा आज घुम्ने एक युवा विद्यार्थीले भने, “म इन्जिनियरिङ पढ्दै छु, तर यो देखेर नर्सरी व्यवसायमा लाग्ने सोच बनाएँ । पैसा र पर्यावरण दुवै बचाउँछ ।”
नेपालको नर्सरी व्यवसाय अब हरियो क्रान्तिको प्रतीक बन्दैछ । जसले युवालाई स्वरोजगार, देशलाई आर्थिक योगदान र नागरिकलाई स्वस्थ जीवन दिन्छ । ११ अर्बको लगानीलाई ६ अर्बभन्दा बढी वार्षिक कारोबारमा बदल्ने यो क्षेत्रले भविष्यमा अझ ठूलो उचाइ लिने देखिन्छ ।
एक्स्पोमा जाँउ, हरियो सपना किनौं र आफ्नो घरलाई पनि हराभरा बनाऔं । नर्सरी व्यवसाय अब युवाको भविष्य हो — पैसाको मात्र होइन, हरियो र स्वस्थ नेपालको पनि ।
